برجام و فرجام هسته ای

 
مشکین رسا: مهم ترین پرسشی که برای افکار عمومی در این مقطع مطرح است، این است که چگونه باید با موضوع برجام روبه رو شد که از رهگذر آن منافع و مصالح ملی جمهوری اسلامی ایران تأمین گردد؟

به گزارش مشکین رسا به نقل از تسنیم، پس از 12 سال مقاومت نظام اسلامی در نبرد دیپلماتیک در برابر زورگویی های استکبار جهانی در خصوص برنامه های هسته ای ایران و مذاکرات پر فراز و نشیب در طی این مدت و به ویژه 22 ماه اخیر، سرانجام منجر به نهایی شدن مذاکرات و جمع بندی متن مشترک پیرامون برنامه هسته ای، تحت عنوان برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) شد که از آن می توان به عنوان مرحله جدیدی از فرآیند مسأله هسته ای جمهوری اسلامی ایران نام برد.

با این حال این مرحله به معنای پایان زورآزمایی طرفین و حل و فصل برنامه هسته ای نیست زیرا براساس سند برجام، مراحل اجرای توافق هسته ای دارای پنج مرحله زیر است:
الف: روز نهایی شدن: که در حال حاضر سپری شده و در عین حال واجد اثر نیست. نیاز به تصویب و پذیرش پایتخت های کشورهای مذاکره کننده دارد.
ب: روز تصویب یا پذیرش: سند برجام برای این مرحله 90 روز پیشبینی کرده است. در این مدت برجام همچنان واجد اثر نمی باشد. در این دوره طرفینِ برجام، ترتیبات و تمهیدات لازم را برای اجرای تعهداتشان طبق برجام اتخاذ خواهند کرد.
ج: دوره اجرا: در این مرحله طرفین تعهدات خود را براساس برجام اجرا خواهند کرد.
د: زمان انتقال: این مرحله پس از 8 سال یا زمانی که مدیرکل آژانس گزارشی را منتشر و اعلام کند که استفاده از مواد هسته ای در ایران در فعالیت های صلح آمیز باقی خواهد ماند، آغاز می شود. در «روز انتقال»، ایران پروتکل الحاقی را تصویب و طرف های دیگر، مابقی تعهدات خود را انجام خواهند داد.
ه‍: مرحله پایانی: در این مرحله پایان اعتبار قطعنامه شورای امنیت اعلام و این شورا دیگر به موضوع برنامه هسته ای ایران رسیدگی نخواهد کرد. اتحادیه اروپا نیز همه مفاد باقیمانده آییننامه اجرایی و تصمیم شورای اتحادیه اروپایی را لغو خواهد کرد. همان طور که ملاحظه شد مراحل فوق بیانگر این نکته است که موضوع هسته ای ایران همچنان در دستور کار قرار داشته و در هر مرحله ممکن است با چالش هایی روبه رو گردد. با این وجود، مهم ترین پرسشی که برای افکار عمومی در این مقطع مطرح است، این است که چگونه باید با این موضوع روبه رو شد که از رهگذر آن منافع و مصالح ملی جمهوری اسلامی ایران تأمین گردد؟ 

**  اهمیت جمعبندی توافق وین
توافق برجام از چند جهت دارای اهمیت است:
1. توافق برجام توافقی در سطح بین المللی است و تعهداتی بین المللی برای جمهوری اسلامی ایران دارد. بنابراین، تصمیم گیری برای تصویب آن نیاز به تشریفات قانونی در کشور دارد. از همین منظر رهبر معظم انقلاب در پاسخ به نامه ریاست جمهوری فرمودند: «لازم است متنی که فراهم آمده با دقت ملاحظه و در مسیر قانونی پیش بینی شده قرار گیرد.»
2. توافق برجام، توافقی است در ارتباط با منافع ملی ایران لذا با عنایت به گرهخوردن این توافق با منافع و مصالح ملی و سرنوشت کشور، ارزیابی و تصمیم گیری درباره آن از وزن راهبردی برخوردار است. «از ملت عزیز انتظار دارم که همچنان وحدت و متانت خود را حفظ کنند تا بتوان در فضای آرام و خردمندانه به منافع ملی دست یافت.»
در عین حال رهبر معظم انقلاب به افکار عمومی اطمینان خاطر دادند که مسؤولان و مجاری قانونی در بازبینی و ارزیابی برجام، منافع ملی را مد نظر قرار دهند: «ملت ایران نیز باید متحد باشد و قضایای هسته ای نباید زمینه ساز دودستگی در کشور شود زیرا موضوع هسته ای به وسیله ی مسؤولان مربوطه ی خود در حال پیگیری است و مسؤولان به دنبال منافع ملی هستند.» (27/4/1394)
3. توافق برجام تأثیر بلافصل بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران دارد. از این رو، برآیند ارزیابی و جمع بندی این توافق باید تأمین کننده امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران باشد.
4. برخی طرف های توافق عهدشکن هستند. از این رو، حساسیت، ارزش و اهمیت برجام تنها در روز نهایی شدن جمع بندی های مذاکرات نیست بلکه همه مراحل پیشبینیشده در برجام را شامل می شود. به همین جهت رهبر معظم انقلاب به دولت فرمودند: «در صورت تصویب، مراقبت از نقض عهدهای محتمل طرف مقابل صورت گرفته و راه آن بسته شود. به خوبی می دانید که برخی از شش دولت طرف مقابل به هیچ رو قابل اعتماد نیستند.»
بنابراین، فرآیند ارزیابی و بررسی برجام تا روز تصویب که حدود 90 روز پیشبینی شده، بسیار حساس و پر اهمیت از حیث تصمیم گیری است.

**  مذاکرات در سایه منطق بده و بستان
از مختصات برجام این است که محتوای آن حاصل بده و بستان است. بدینترتیب به تعبیر وزیر خارجه ایران، در چنین حالتی هر طرف از بخشی از خواسته های خود به نفع بخش مهم تری از خواسته های خود صرف نظر می کند. یا براساس تحلیل دکتر ولایتی «در گفتگوها موضوع بده و بستان وجود دارد، یعنی در گفتگوهای سیاسی بین کشورها یا مجامع یا طرف های عضو 1+5، توافق خوب این هست که تلاش کنیم حداکثر منفعت را در این تبادلات و در این توافقنامه ها برای ملت ایران داشته باشیم و به یک جمعبندی مثبتی برسیم.» البته ناگفته نماند که از نظر رهبر معظم انقلاب نیز ماهیت گفتگو بده بستانی است. با این فرض، معظم له به تیم هسته ای فرمودند: «خیلی خب، این یک بده بستان است، حرفی نداریم که در این زمینه یک چیزی بدهیم، یک چیزی بستانیم تا تحریم ها برداشته بشود...» (2/4/1394) با این وجود، وقتی ماهیت مذاکرات بده و بستانی شد نباید انتظارات فراتر از آن را مد نظر قرار داد. از سوی دیگر لازمه این ویژگی این است که می توان برجام را براساس ماهیت آن مورد ارزیابی قرار داد که آیا داده ها و ستانده ها با هم متوازن هستند یا نه؟ و آیا بده بستان بهدرستی مدیریت شده است؟
بنابراین آنچه از متن و اسناد مذاکرات برمی آید بیانگر آنست که محتوای برجام بر مبنای ایده آل ها و آرمان ها نیست. آنچه به نظر می رسد واقعیت هایی است که تیم مذاکره کننده براساس مقدورات، توانایی های خود و برداشتی که از واقعیت های موجود داشتند، برجام را نهایی کردند. براساس این ویژگی است که برای حفظ منافع و مصالح ملی باید مجاری قانونی طی شده و مسؤولان با عقل جمعی و با دقت، مجددا برجام را بازبینی نمایند. با این حال، این نکته نیز حائز اهمیت است که در بررسی برجام باید از نگاه ایده آلی صرف و یا واقعگرایی بدون آرمان پرهیز نمود زیرا هیچیک قادر به تأمین منافع و مصالح ملی نیستند. به همین جهت رهبر معظم انقلاب مکررا تأکید دارند که باید در رفتارها، قضاوت ها و حل مسایل، آرمان گرای واقعبین بود.

**  نقاط قوت و ضعف  در برجام
توافق برجام مجموعه ای از نقاط قوت و ضعف است فلذا بایددر قضاوت نهایی، برآیند همه قوت ها و ضعف ها ملاک عمل قرار گیرد.
قوت ها:
1- حفظ صنعت هسته ای: علیرغم محدودیت های پذیرفتهشده، صنعت هسته ای ایران اسلامی حفظ و جمهوری  اسلامی به عنوان یک قدرت هسته ای باقی ماند.
2- پذیرش غنی سازی و چرخه سوخت هسته ای.
3- تداوم تحقیق و توسعه .
4- ادامه فعالیت همه تأسیسات و مراکز هستهای ایران و برخورداری از 6 هزار سانتریفیوژ، در مقایسه با سال 82 که 3 سانتریفیوژ هم اجازه فعالیت نداشت، خوب است؛ هرچند در این خصوص به نقطه مطلوب نرسیدهایم.
رهبر معظم انقلاب در خصوص بندهای فوق در روز عید فطر فرمودند: «هدف واقعی آن ها این است که پیچ و مهره های صنعت هسته ای بهکلّی باز بشود؛ این را سال ها پیش هم به مسؤولین ما صریحاً بیان کردند، الان هم در همین آرزو هستند. ده سال، دوازده سال کشمکش با جمهوری اسلامی، نتیجه اش این شد که این شش قدرت، امروز ناچار شدند که گردش چند هزار سانتریفیوژ را در کشور تحمّل کنند؛ ناچار شدند ادامه ی این صنعت را در کشور تحمّل کنند؛ ناچار شدند ادامه ی تحقیقات و توسعه ی این صنعت را تحمّل کنند. تحقیق و توسعه ی صنعت هسته ای ادامه خواهد یافت؛ گردش صنعت هسته ای ادامه خواهد یافت؛ این چیزی است که آن ها سال ها تلاش کردند، ولی امروز روی کاغذ آوردند و امضا دارند می کنند که حرفی ندارند. این معنایش چیست جز اقتدار ملّت ایران؟» (27/4/1394)
5- خارج نشدن مواد غنیشده از کشور و فروش دوکالای استراتژیک آب سنگین و اورانیوم غنیشده.
6- حفظ و انبار کردن مواد اصلی غنی سازی ازجمله کیک زرد که در فرآیند غنی سازی به صورت یواف 4 و سپس یواف 6 تبدیل می شود و ماده اصلی برای غنی سازی است.
7- موکول شدن تصویب پروتکل الحاقی به روز انتقال؛ یعنی به 8 سال پس از تصویب برجام .
8- برنامه هسته ای ایران از ذیل کلیت فصل هفتم منشور ملل متحد خارج شد و با صدور قطعنامه جدید بر اساس اصل بیست و پنجم منشور که مربوط به ماهیت عمومی مصوبات شورای امنیت می باشد، عادی شد. این تحول به معنای این است که موضوع هسته ای ایران دیگر عامل تهدید برای صلح و امنیت بین المللی شناخته نمی شود.
9- لغو شش قطعنامه تحریمی ظالمانه شورای امنیت سازمان ملل متحد و صدور قطعنامه جدید. براساس قطعنامه جدید تمامی تحریم های غیراشاعه ای برداشته می شود.
10- حفظ ماهیت آب سنگین راکتور اراک و مدرن سازی آن .
11- لغو و تعلیق عمده تحریم های مالی و بانکی، تجاری، نفتی و... در روز اجرا و موکول شدن تحریم های مربوط به تجهیزات و تکنولوژی و خدمات هسته ای و هم چنین تسلیحات به روز انتقال .
12- همزمانی لغو تحریم ها با اجرای تعهدات ایران؛ تمام مفاد قطعنامه های قبلی شورای امنیت در خصوص موضوع هسته ای ایران.
13- زماندار شدن محدودیت های تسلیحاتی ایران به مدت 5 و 8 سال و خروج آن از ذیل فصل 7 منشور ملل متحد.
14- ساخت سوخت مطمئن برای نیروگاه اتمی بوشهر. به تعبیر دکتر صالحی اگر ما برای ساخت سوخت مطمئن در حد یک نیروگاه هزار مگاواتی، اینکار را بدون کمک دیگران انجام می دادیم بسیار طول می کشید اما براساس برجام می توان سوخت نیروگاهی مان را تحت لیسانس روسیه بسازیم.
ضعف ها:
1- عدم تداوم تحقیقات هسته ای در فردو؛ در برجام آمده است که «در فردو، از هرگونه غنی سازی اورانیوم و تحقیق و توسعه غنی سازی اورانیوم و از نگاهداری هرگونه مواد شکافتپذیر خودداری خواهد ورزید.»
2- انتقال حدود 1700 ماشین سانتریفیوژ با زیرساخت های آن از فردو به نطنز.
3- توقف، تعلیق و تلاش برای لغو به جای لغو قطعی تحریمهای آمریکا از روز تصویب تا بعد از روز خاتمه .
4- لغو نشدن تمام تحریم های اتحادیه اروپا یکجا در روز اجرا بلکه برخی تعلیق و برخی خاتمه می یابند.
5- وجود مکانیزم برگشت پذیری خودکار قطعنامه ها در صورت اثبات ادعای یکی از شاکیان در فرایند حل و فصل اختلاف.
6- آزاد نشدن دارایی های بلوکهشده ایران که در فعالیت های موشکی و اشاعه ای فعال هستند.
7- محدودیت های  8 تا 15 ساله برای تحقیق و توسعه و غنی سازی؛ اگرچه تحقیق و توسعه بر روی همه نسل های  سانتریفیوژها به ویژه ماشین های نسل 6 و 8 ادامه دارد.
8- محدود شدن ظرفیت غنی سازی به 5060 دستگاه سانتریفیوژ IR-1 در یک دوره 10 ساله. اگرچه به بیان رهبر معظم انقلاب پذیرش 6 هزار دستگاه سانتریفیوژ در مقایسه با سال های گذشته از سوی غرب خود اقتدار جمهوری اسلامی  ایران را نشان می دهد.
9- عدم تداوم ساختوساز رآکتور اراک و خارج کردن کالندریای (یا همان هسته راکتور آب سنگین) موجود در رآکتور و پر کردن تمام کانال های کالندریا با بتن .
10- درخواست قطعنامه سازمان ملل از ایران مبنی بر این که هیچ فعالیتی مرتبط با موشک های بالستیک طراحی شده با قابلیت حمل تسلیحات هسته ای صورت ندهد. این عبارت می تواند مورد سوءاستفاده غربی ها برای مداخله در حوزه موشکی ایران گردید.
در مجموع نمی توان برجام را بهکلی یک توافق بد یا بهکلی یک توافق ایده آل ارزیابی کرد. به عبارت دیگر، این توافق نه فتح الفتوح است و نه  ترکمن چای بلکه ارزیابی عموم متخصصین و کارشناسان هم این است که این توافق دارای  نقاط قوت و ضعف هایی است.
توافق بد نیست؛ زیرا این طور نیست که حق هسته ای ایران به رسمیت شناخته نشده باشد، یا صنعت هسته ای ایران متوقف و مانع از پیشرفت کشور در زمینه های مختلف ازجمله هسته ای شده باشد.
توافق ایده آل هم نیست؛ زیرا همهچیز مطابق خواسته ما و ایده آل های ما نبوده است.
اساساً، ویژگی مذاکره هم مطابق رویه ی معمول همین بده و بستان ها و عقب نشینی های منطقی طرفین برای حصول به نتیجه است.
لازم است با توجه به تأکیدات مقام معظم رهبری، این توافق در چارچوب منافع و مصالح ملی مورد بازبینی موشکافانه قرار گیرد و در این راه از مساعدت فکری و تخصصی کارشناسان مختلف هم بهره جدی گرفته شود. در عین حال باید از جزئی نگری در ارزیابی برجام و تبدیل شدن آن به زمینه ای برای دوقطبی سازی جامعه پرهیز و فضای آرامش برای  پیشبرد موضوع و برداشتن گام های دیگر فراهم گردد؛ چراکه تفاهم بر روی متن مرحله اولیه است و پیاده سازی تا انتقال و پایان دادن به این پرونده مستلزم حفظ قدرت ملی و خنثی سازی هرگونه شیطنت و فریب طرف مقابل می باشد.
هم چنین لازم است مسؤولان محترم همچنان باب نقد و بررسی را باز نگه دارند، چراکه این نقدها و بررسی های  کارشناسان و متعهدان به نظام، قدرت دستگاه دیپلماسی ما را بالاتر میبرد.
ازسویی دیگر، باید همه مسؤولان و جریانات مختلف کشور بر اصول و آرمان های انقلاب و حضرت امام(ره) ازجمله دفاع از مظلوم، دفاع از ملت مظلوم فلسطین، دفاع از مستضعفان جهان، به خصوص که شرایط دیپلماتیک بهتر شده است، تأکید بیشتری داشته باشند.
در آخر بر همه آحاد ملت، جریانات سیاسی و مسؤولان لازم است این نکته را رعایت کنند که هرگونه تصمیمی -پس از بررسی نهایی توسط مراجع ذی صلاح- از سوی مقامات کشور-پذیرش یا رد توافق هسته‌ای- با یک صدای واحد  از کشور به دنیا منتقل شود و از هرگونه تحرکات خودسرانه و تکرونده پرهیز شود چراکه دشمنان انقلاب اسلامی همواره مترصد استفاده از هر فرصتی برای ضربه زدن به انقلاب و نظام اسلامی بوده‌اند.

 

/ 0 نظر / 4 بازدید